Termin biegnie nie od pogrzebu, tylko od dnia, w którym dowiedziałeś się o powołaniu. Odrzucenie nie kończy sprawy - przenosi spadek na dzieci, dla których zaczyna biec osobny termin. Od 15 listopada 2023 r. można je odrzucić w ich imieniu bez zgody sądu.
Telefon z banku albo list od komornika przychodzi zwykle kilka miesięcy po pogrzebie. Do tego czasu nikt w rodzinie nie zastanawiał się nad formalnościami, bo wydawało się, że nie ma czego dziedziczyć. Tymczasem spadek to nie tylko mieszkanie i oszczędności - to również kredyty, poręczenia, zaległości podatkowe i niespłacone rachunki. I to właśnie te pozycje decydują, czy sześć miesięcy, które ustawa daje na decyzję, zostanie wykorzystane, czy przespane.
Poniżej praktyczny przebieg takiej sprawy: skąd liczyć termin, jak wygląda odrzucenie krok po kroku, co zmieniło się od 15 listopada 2023 r. przy dzieciach i czego odrzucenie nie załatwia.
Trzy możliwe decyzje, nie dwie
Kodeks cywilny daje spadkobiercy trzy warianty (art. 1012 k.c.). W rozmowach klienci zwykle znają dwa: „biorę” albo „nie biorę”. Środkowy wariant bywa najkorzystniejszy, ale trzeba o nim pamiętać.
| Oświadczenie | Odpowiedzialność za długi | Kiedy ma sens |
|---|---|---|
| Przyjęcie proste | Bez ograniczenia - całym swoim majątkiem, także tym nabytym po latach | Praktycznie nigdy, chyba że skład spadku jest pewny i wolny od zobowiązań |
| Przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza | Tylko do wartości stanu czynnego spadku (art. 1031 § 2 k.c.) | Gdy w spadku jest majątek wart zachodu, a długi są znane albo możliwe do oszacowania |
| Odrzucenie | Żadna - spadkobierca jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku (art. 1020 k.c.) | Gdy długi wyraźnie przewyższają majątek albo skład spadku jest nie do ustalenia |
Różnica między drugim a trzecim wariantem jest poważniejsza, niż wynikałoby z samej odpowiedzialności. Przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza czyni z Ciebie spadkobiercę: bierzesz udział w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku, odpowiadasz za zgłoszenia podatkowe, a wierzyciele mogą kierować pozwy przeciwko Tobie - nawet jeżeli ostatecznie niczego nie zapłacisz. Odrzucenie zamyka temat całkowicie.
Sześć miesięcy - ale od kiedy?
Termin jest jeden i brzmi prosto: oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku może być złożone w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania (art. 1015 § 1 k.c.). Problem w tym, że „tytuł powołania” nie zawsze poznaje się w dniu śmierci.
- Dzieci i małżonek dowiadują się o powołaniu zwykle w dniu śmierci - dla nich termin biegnie od tej daty.
- Dalsi krewni dochodzą do spadku dopiero wtedy, gdy bliżsi go odrzucą. Ich sześć miesięcy zaczyna biec od dnia, w którym dowiedzieli się o tym odrzuceniu.
- Spadkobiercy testamentowi - od dnia, w którym dowiedzieli się o istnieniu i treści testamentu, najczęściej od jego ogłoszenia.
- Dziecko poczęte przed śmiercią spadkodawcy dziedziczy, jeżeli urodzi się żywe. Termin liczy się wtedy od momentu, w którym przedstawiciel ustawowy dowiedział się o powołaniu.
W praktyce oznacza to, że w jednej rodzinie biegnie równolegle kilka niezależnych terminów, przesuniętych względem siebie o tygodnie. Dlatego przy odrzucaniu spadku notuje się daty: kto, kiedy i od kogo dowiedział się o powołaniu. To jedyny sposób, żeby nikt nie wypadł z harmonogramu.
Milczenie też jest decyzją
Brak oświadczenia w terminie jest równoznaczny z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza (art. 1015 § 2 k.c.). Odpowiedzialność jest wtedy ograniczona do wartości stanu czynnego spadku, ale status spadkobiercy pozostaje - z całym postępowaniem, korespondencją od wierzycieli i obowiązkiem wykazania, ile ten stan czynny wynosi. Przy spadkach otwartych przed 18 października 2015 r. milczenie oznaczało proste przyjęcie spadku, czyli odpowiedzialność bez ograniczeń.
Gdzie i jak złożyć oświadczenie?
Oświadczenie składa się przed notariuszem albo w sądzie rejonowym, w którego okręgu znajduje się miejsce zamieszkania lub pobytu składającego (art. 640 § 1 k.p.c.). Notariusz albo sąd przesyła je następnie do sądu spadku - nie trzeba więc jechać do miasta, w którym mieszkał spadkodawca. W toku toczącego się już postępowania o stwierdzenie nabycia spadku oświadczenie można złożyć także w samym sądzie spadku. Obie drogi mają identyczny skutek prawny, różnią się tempem i kosztem.
| Droga | Koszt | Ile trwa |
|---|---|---|
| Notariusz - protokół z oświadczeniem | 50 zł netto taksy, plus VAT i 6 zł netto za stronę wypisu | Jedna wizyta, zwykle w ciągu kilku dni od umówienia |
| Sąd - wniosek o odebranie oświadczenia | 100 zł opłaty sądowej | Od kilku tygodni do kilku miesięcy, zależnie od obciążenia wydziału |
Jeżeli termin dobiega końca, a na wizytę u notariusza nie ma już czasu, ratuje sytuację przepis dodany nowelizacją z 15 listopada 2023 r.: do zachowania terminu wystarcza złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia (art. 1015 § 11 k.c.). Liczy się data wpływu pisma do sądu. Późniejszy termin posiedzenia nie ma już znaczenia - to jedna z najważniejszych zmian ostatnich lat dla osób, które trafiają do kancelarii w ostatnim tygodniu terminu.
Sądem spadku, do którego trafi oświadczenie i który poprowadzi dalsze postępowanie, jest sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy (art. 628 k.p.c.) - dla mieszkańców Torunia Sąd Rejonowy w Toruniu. Przy rodzinie rozsianej po kraju ma to znaczenie praktyczne: każdy składa oświadczenie u siebie, a całość i tak schodzi się w jednym sądzie.
Pułapka: odrzucenie przenosi spadek na dzieci
To najczęstszy błąd w tych sprawach i jedyny, którego skutków zwykle nie da się już naprawić. Spadkobierca, który odrzucił spadek, jest wyłączony od dziedziczenia tak, jakby nie dożył otwarcia spadku (art. 1020 k.c.). Nie znaczy to, że spadek znika. Znaczy to, że przechodzi na osoby, które dziedziczyłyby po nim - a więc najczęściej na jego dzieci, w tym małoletnie.
Jak to wygląda w praktyce
Umiera ojciec, zostawiając kredyty. Syn odrzuca spadek u notariusza i uznaje sprawę za zamkniętą. Tymczasem od dnia, w którym dowiedział się o własnym odrzuceniu, zaczyna biec sześciomiesięczny termin dla jego dwojga dzieci - wnuków spadkodawcy.
Jeżeli w tym czasie nikt nie złoży oświadczenia w ich imieniu, dzieci przyjmą spadek z dobrodziejstwem inwentarza. Dług zostaje w rodzinie, tyle że o pokolenie niżej, i wróci przy pierwszej egzekucji albo przy sprzedaży mieszkania, które te dzieci kiedyś odziedziczą.
Dlatego odrzucenie spadku planuje się od razu jako sekwencję całej rodziny, a nie jako pojedynczą czynność. Kolejność jest zawsze ta sama: najpierw pokolenie bliższe, potem dalsze, aż do osób, które nie mają zstępnych, albo do gminy ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy.
Odrzucenie w imieniu dziecka po zmianach z 2023 roku
Do 14 listopada 2023 r. każde odrzucenie spadku w imieniu małoletniego wymagało zezwolenia sądu opiekuńczego, bo jest to czynność przekraczająca zwykły zarząd majątkiem dziecka. Postępowania trwały miesiącami, a sześciomiesięczny termin biegł niezależnie od nich. Nowelizacja zmieniła obie te rzeczy.
Zgodnie z art. 101 § 4 k.r.o. odrzucenie spadku w imieniu dziecka nie wymaga zezwolenia sądu opiekuńczego, jeżeli spełnione są łącznie cztery warunki:
- dziecko doszło do spadku wskutek uprzedniego odrzucenia spadku przez rodzica,
- oświadczenie składa rodzic, któremu w tym zakresie przysługuje władza rodzicielska,
- czynność jest dokonywana za zgodą drugiego rodzica, któremu również przysługuje władza rodzicielska, albo przez oboje rodziców wspólnie,
- spadek odrzucają także pozostali zstępni rodziców dziecka powołani do tego spadku.
Jeżeli którykolwiek z tych warunków nie jest spełniony - rodzice nie są zgodni, jedno z nich nie ma władzy rodzicielskiej albo pełnoletnie rodzeństwo dziecka spadku nie odrzuca - wracamy do drogi sądowej. Wniosek składa się wtedy do sądu opiekuńczego, czyli wydziału rodzinnego i nieletnich sądu rejonowego właściwego dla miejsca zamieszkania dziecka; w Toruniu jest to Sąd Rejonowy w Toruniu. Opłata wynosi 100 zł.
Druga zmiana jest równie istotna: jeżeli złożenie oświadczenia wymaga zezwolenia sądu, bieg sześciomiesięcznego terminu ulega zawieszeniu na czas trwania tego postępowania (art. 1015 § 12 k.c.). Wcześniej rodzice bywali w sytuacji bez wyjścia: sąd nie zdążył wydać zezwolenia, a termin upływał. Dziś czas oczekiwania na postanowienie nie działa już na niekorzyść dziecka.
Kolejność, w jakiej rodzina odrzuca spadek
Poniżej układ, który sprawdza się w praktyce i pozwala zamknąć całość w jednym cyklu, bez powrotów do notariusza.
Ustalenie kręgu
Wypisujemy wszystkich, którzy dojdą do spadku po kolejnych odrzuceniach: dzieci, wnuki, rodzice, rodzeństwo spadkodawcy i ich zstępnych. Razem z datami urodzenia, bo to one rozstrzygają, czy potrzebna jest procedura dla małoletnich.
Rozeznanie długów
Zanim zapadnie decyzja, sprawdzamy, czy odrzucenie jest w ogóle konieczne. Bywa, że przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza jest korzystniejsze, bo w spadku jest nieruchomość warta więcej niż zobowiązania.
Pierwsze pokolenie
Oświadczenia składają osoby powołane w pierwszej kolejności. Od tej daty biegnie termin dla ich zstępnych, więc notujemy dzień czynności.
Dzieci i wnuki
Oświadczenia w imieniu małoletnich - przy spełnieniu warunków z art. 101 § 4 k.r.o. od razu u notariusza, w pozostałych wypadkach po uzyskaniu zezwolenia sądu opiekuńczego.
Dalsza rodzina
Rodzice, rodzeństwo spadkodawcy i ich dzieci. Każda z tych osób ma własny termin, liczony od dowiedzenia się o odrzuceniu przez poprzedników.
Zamknięcie
Gdy odrzucą wszyscy, spadek przypada gminie ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy albo Skarbowi Państwa. Te podmioty odrzucić spadku nie mogą (art. 1023 § 1 k.c.) i na nich sekwencja się kończy.
Kiedy lepiej nie odrzucać?
Odrzucenie jest nieodwracalne, a decyzja bywa podejmowana pochopnie - pod wpływem jednego pisma z banku, bez sprawdzenia, co jeszcze jest w spadku. Zanim ktoś pójdzie do notariusza, warto rozważyć drugi wariant.
Przy przyjęciu z dobrodziejstwem inwentarza granicę odpowiedzialności wyznacza stan czynny spadku ustalony w wykazie albo w spisie inwentarza. Różnica między tymi dwoma dokumentami przekłada się wprost na koszty:
| Dokument | Kto sporządza | Koszt |
|---|---|---|
| Wykaz inwentarza | Sam spadkobierca, składając go w sądzie albo u notariusza | W sądzie bezpłatnie; u notariusza taksa do 200 zł netto |
| Spis inwentarza | Komornik, na postanowienie sądu | 100 zł opłaty sądowej od wniosku oraz 400 zł opłaty stałej dla komornika, plus wydatki i ewentualna wycena biegłego |
Jeżeli w spadku jest mieszkanie obciążone kredytem, którego saldo jest niższe niż wartość nieruchomości, odrzucenie oznacza oddanie realnego majątku. W takich sytuacjach rozsądniejsze bywa przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza i uporządkowanie sprawy - czasem połączone z rozliczeniem majątku albo ze sprzedażą nieruchomości i spłatą wierzyciela.
Odrzucenie spadku nie usuwa długu. Przesuwa go na następną osobę w kolejce - i dopóki ta kolejka się nie skończy, sprawa jest otwarta.
Czego odrzucenie nie załatwia?
- Nie chroni przed własnymi wierzycielami. Odrzucenie spadku z pokrzywdzeniem wierzycieli może zostać uznane za bezskuteczne wobec konkretnego wierzyciela (art. 1024 k.c.). Termin: sześć miesięcy od dowiedzenia się o odrzuceniu, nie dłużej niż trzy lata od samej czynności.
- Nie zwalnia z odpowiedzialności za własne zobowiązania wobec spadkodawcy. Poręczenie kredytu podpisane za życia rodzica pozostaje w mocy niezależnie od tego, czy spadek zostanie przyjęty, czy odrzucony - to własny dług poręczyciela, a nie dług spadkowy.
- Nie cofa czynności już dokonanych. Rozporządzenie rzeczą ze spadku przed złożeniem oświadczenia bywa traktowane jako dorozumiane przyjęcie spadku i praktycznie zamyka drogę do odrzucenia.
- Nie kończy sprawy podatkowej za wcześniejsze darowizny. Odrzucenie spadku nie ma wpływu na rozliczenie darowizn otrzymanych od spadkodawcy za życia.
- Nie rozwiązuje problemu własnych długów. Jeżeli to Twoje zobowiązania przerosły możliwości spłaty, drogą do oddłużenia jest upadłość konsumencka, a nie decyzje spadkowe.
Termin minął. Czy zostało jeszcze coś do zrobienia?
Czasem tak, choć droga jest wąska. Artykuł 1019 k.c. pozwala uchylić się od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia w terminie, jeżeli nastąpiło to pod wpływem błędu lub groźby. W praktyce chodzi niemal zawsze o błąd co do stanu spadku: spadkobierca nie wiedział o długu, mimo że zachował staranność w rozeznaniu sytuacji majątkowej zmarłego.
Sądy podchodzą do tego rygorystycznie. Błąd musi być usprawiedliwiony - samo niezainteresowanie sprawą, zaniechanie zapytania w banku czy zignorowanie korespondencji nie wystarczą. Oświadczenie o uchyleniu się składa się przed sądem i wymaga jego zatwierdzenia, a termin wynosi rok od wykrycia błędu (art. 88 § 2 k.c. w zw. z art. 1019 k.c.). Warto więc zebrać dowody na to, czego i dlaczego nie dało się ustalić wcześniej.
Co przygotować na pierwszą rozmowę?
- Datę śmierci spadkodawcy oraz datę, w której dowiedziałeś się o powołaniu do spadku.
- Akt zgonu i dokumenty potwierdzające pokrewieństwo - odpisy aktów urodzenia i małżeństwa.
- Informację o testamencie, jeżeli istnieje, wraz z datą jego ogłoszenia.
- Listę osób, które dojdą do spadku po kolejnych odrzuceniach, z datami urodzenia dzieci.
- Wszystko, co wiadomo o długach: pisma z banków, wezwania do zapłaty, korespondencja komornicza, zaległości wobec urzędu skarbowego i ZUS.
- Informację o majątku: nieruchomości, pojazdy, rachunki bankowe, polisy.
Na tej podstawie da się w jednej rozmowie ustalić, czy w tej konkretnej sprawie rozsądniejsze jest odrzucenie, czy przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza, i ułożyć harmonogram dla całej rodziny. Więcej o pozostałych etapach postępowania piszę na stronie sprawy spadkowe.
Masz podobną sprawę?
Wstępna rozmowa telefoniczna jest bezpłatna i do niczego nie zobowiązuje. Zadzwoń: 600 359 326 albo napisz na kancelaria@adwokat-torun.net.pl.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Stan prawny na dzień publikacji.



