W prawie spadkowym najczęstszym błędem nie jest zła decyzja. Jest nią brak decyzji w terminie.
Sprawy spadkowe łączą dwa światy: formalny - terminy, oświadczenia, postanowienia sądu - i rodzinny, w którym po latach wracają dawne żale. Moja rola polega na tym, żeby ten pierwszy świat był załatwiony bez zarzutu, a drugi nie zdominował sprawy.
Kto dziedziczy, jeżeli nie ma testamentu?
Kolejność dziedziczenia ustawowego wynika z art. 931-935 k.c. i jest sztywna - nie zależy od tego, kto opiekował się spadkodawcą ani kto mieszkał z nim na końcu. Dopiero brak osób z wcześniejszej grupy otwiera drogę następnej.
| Kto dziedziczy | Udziały | Podstawa |
|---|---|---|
| Małżonek i dzieci | W częściach równych, przy czym małżonkowi przypada nie mniej niż 1/4 całości | art. 931 § 1 k.c. |
| Małżonek i rodzice (gdy nie ma dzieci) | Małżonek 1/2, każde z rodziców po 1/4 | art. 932 § 2 i art. 933 § 1 k.c. |
| Rodzeństwo | Wchodzi w miejsce rodzica, który nie dożył otwarcia spadku | art. 932 § 4 k.c. |
| Sam małżonek | Cały spadek, gdy nie ma zstępnych, rodziców, rodzeństwa ani ich zstępnych | art. 933 § 2 k.c. |
| Dziadkowie, następnie pasierbowie | Dopiero w braku wszystkich powyższych | art. 934 i 934(1) k.c. |
| Gmina ostatniego miejsca zamieszkania albo Skarb Państwa | Gdy nie ma żadnego spadkobiercy ustawowego | art. 935 k.c. |
Dziecko poczęte przed śmiercią spadkodawcy dziedziczy, jeżeli urodzi się żywe. Nie dziedziczy natomiast były małżonek po prawomocnym rozwodzie ani konkubent - niezależnie od długości związku. Data uprawomocnienia wyroku rozwodowego bywa więc w sprawie spadkowej kluczowa. Jeżeli spadkodawca zmarł w toku wytoczonej przez siebie sprawy o rozwód z winy drugiego małżonka, a jego żądanie było uzasadnione, pozostali spadkobiercy mogą w ciągu sześciu miesięcy od dowiedzenia się o otwarciu spadku (nie później niż rok od niego) żądać wyłączenia tego małżonka od dziedziczenia (art. 940 k.c.). Przebieg samej sprawy rozwodowej opisuję na stronie rozwód Toruń. To jedna z najczęstszych niespodzianek w tych sprawach i argument za testamentem tam, gdzie sytuacja rodzinna odbiega od schematu.
Terminy, których nie da się przywrócić
| Czynność | Termin | Skutek uchybienia |
|---|---|---|
| Odrzucenie lub przyjęcie spadku | 6 miesięcy od dowiedzenia się o tytule powołania | Przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza z mocy prawa |
| Roszczenie o zachowek (art. 1007 k.c.) | 5 lat od ogłoszenia testamentu | Przedawnienie - zobowiązany może podnieść zarzut niweczący roszczenie |
| Uchylenie się od skutków oświadczenia (art. 1019 k.c.) | rok od wykrycia błędu lub ustania groźby | Utrata możliwości zmiany raz złożonego oświadczenia |
| Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku | bez terminu | Brak - ale z czasem rośnie trudność dowodowa i liczba spadkobierców |
Odrzucenie spadku z długami
Odrzucenie spadku składa się przed notariuszem albo w sądzie. Skutek jest taki, jakby spadkobierca nie dożył otwarcia spadku - a to znaczy, że w jego miejsce wchodzą kolejne osoby, w tym często dzieci. Dlatego przy odrzucaniu spadku planuje się od razu całą sekwencję rodzinną, a odrzucenie w imieniu małoletniego od 15 listopada 2023 r. w typowej sytuacji zgody sądu już nie wymaga. Cały przebieg takiej sprawy, z terminami i kosztami, opisuję w artykule odrzucenie spadku z długami.
Pułapka, w którą wpadają całe rodziny
Rodzic odrzuca zadłużony spadek i uznaje sprawę za zamkniętą. Tymczasem spadek przechodzi na jego małoletnie dzieci, a termin sześciu miesięcy biegnie dla nich od chwili, gdy rodzic dowiedział się o odrzuceniu. Bez osobnego oświadczenia złożonego w ich imieniu dzieci stają się spadkobiercami. Od 15 listopada 2023 r. w typowej sytuacji nie wymaga ono zgody sądu opiekuńczego (art. 101 § 4 k.r.o.), ale termin trzeba zachować.
Zachowek
Zachowek chroni najbliższych przed całkowitym pominięciem - czy to w testamencie, czy przez darowizny uczynione za życia. Uprawnionemu przysługuje połowa wartości udziału ustawowego, a osobom trwale niezdolnym do pracy oraz małoletnim zstępnym - dwie trzecie.
W sprawie o zachowek najwięcej pracy wymaga ustalenie substratu zachowku: do wartości stanu czynnego spadku dolicza się darowizny oraz zapisy windykacyjne, według zasad z art. 993-995 k.c. Wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku (art. 995 § 1 k.c.) To właśnie tam najczęściej rozstrzyga się wynik sprawy.
Dział spadku
- Umowny - u notariusza, gdy wszyscy spadkobiercy są zgodni. Przy nieruchomości forma aktu notarialnego jest konieczna.
- Sądowy - gdy zgody nie ma. Sąd ustala skład i wartość spadku, a następnie dokonuje podziału, zwykle przyznając składniki jednej osobie z obowiązkiem spłaty pozostałych.
- Rozliczenie darowizn - darowizny otrzymane przez spadkobierców za życia spadkodawcy podlegają zaliczeniu na schedę spadkową, chyba że z oświadczenia spadkodawcy albo z okoliczności wynika, iż darowizna została dokonana ze zwolnieniem od obowiązku zaliczenia (art. 1039 § 1 k.c.).
Podatek od spadku i zgłoszenie SD-Z2
Najbliższa rodzina - małżonek, zstępni, wstępni, pasierb, rodzeństwo, ojczym i macocha - jest zwolniona z podatku w całości, ale pod warunkiem zgłoszenia nabycia na formularzu SD-Z2 (art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn). Termin wynosi sześć miesięcy, liczone nie od śmierci spadkodawcy, lecz od uprawomocnienia się postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku albo od zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia.
Od 7 stycznia 2026 r. spóźnione zgłoszenie nie zawsze przekreśla zwolnienie
Sześciomiesięczny termin na SD-Z2 był dotąd terminem prawa materialnego i nie podlegał przywróceniu - jedno przeoczenie oznaczało podatek. Od 7 stycznia 2026 r. można wnioskować o przywrócenie terminu, jeżeli uprawdopodobni się brak winy w jego uchybieniu. Wniosek składa się w ciągu siedmiu dni od ustania przyczyny, razem z zaległym zgłoszeniem.
Osoby spoza najbliższej rodziny zwolnienia nie mają i składają zeznanie SD-3. Kwoty wolne od podatku wynoszą 36 120 zł dla I grupy podatkowej, 27 090 zł dla II grupy i 5 733 zł dla III grupy - nadwyżka ponad tę kwotę podlega opodatkowaniu według skali właściwej dla danej grupy.
Gdzie prowadzi się sprawę spadkową w Toruniu?
Sądem spadku jest sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy (art. 628 k.p.c.). Jeżeli spadkodawca mieszkał w Toruniu, sprawę o stwierdzenie nabycia spadku, o dział spadku i o zachowek prowadzi Sąd Rejonowy w Toruniu - i to niezależnie od tego, gdzie mieszkają spadkobiercy oraz gdzie leżą nieruchomości wchodzące w skład spadku. Okręg toruński obejmuje ponadto sądy rejonowe w Brodnicy, Chełmnie, Golubiu-Dobrzyniu, Grudziądzu i Wąbrzeźnie.
Alternatywą dla drogi sądowej jest akt poświadczenia dziedziczenia sporządzany przez notariusza. Wymaga udziału i zgody wszystkich spadkobierców - choć nie muszą przychodzić razem - a przy wspólnej wizycie załatwia sprawę w jeden dzień. Nie jest dostępny m.in. wtedy, gdy testament budzi wątpliwości albo gdy któryś ze spadkobierców jest nieosiągalny - wtedy pozostaje sąd. Obie drogi, z kosztami po zmianie taksy notarialnej, porównuję w artykule stwierdzenie nabycia spadku - sąd czy notariusz?.
Jak wygląda współpraca?
Ustalenie terminów
Pierwsze pytanie brzmi zawsze: kiedy zmarł spadkodawca i kiedy dowiedziałeś się o powołaniu.
Krąg spadkobierców
Ustalamy, kto dziedziczy - z ustawy czy z testamentu - i w jakich udziałach.
Wniosek do sądu
Stwierdzenie nabycia spadku, a następnie dział spadku albo pozew o zachowek.
Zakończenie
Doprowadzam sprawę do postanowienia i pomagam w formalnościach po jego uprawomocnieniu.
Spadek to nie tylko majątek. To także sześć miesięcy, w ciągu których trzeba podjąć decyzję.




